Tôn Nữ Diễm Phương
Đứa cháu họ của mình đậu chuyên toán, vào đại học năm nhất thì nhắn hỏi: “Cô ơi, có nghề nào dùng toán mà không phải đi dạy, cũng không phải ngồi code cả ngày không?”. Mình trả lời ngay một chữ: actuary. Cháu hỏi lại actuary là gì, và mình mất gần một tiếng điện thoại mới giải thích xong, vì nghề này ở Việt Nam ít người biết đến tận bây giờ. Bài này là bản viết lại cuộc nói chuyện đó, có bổ sung những gì mình biết sau nhiều năm làm cạnh phòng định phí.
Mình không phải actuary. Mình làm bồi thường, và chính những con số bồi thường mình xử lý mỗi tháng lại là nguyên liệu mà các anh chị bên định phí dùng để tính toán. Nên mình nhìn nghề này từ góc của người ngồi bàn bên cạnh, thấy rõ cái hay lẫn cái mệt của nó.
Định phí bảo hiểm là làm gì
Thử nghĩ thế này. Một công ty muốn bán bảo hiểm sức khỏe cho người từ ba mươi đến năm mươi tuổi. Câu hỏi đầu tiên là thu mỗi người bao nhiêu một năm. Thu ít quá thì đến lúc nhiều người nằm viện sẽ không đủ tiền trả. Thu nhiều quá thì không ai mua. Chuyên viên định phí (actuary) là người trả lời câu hỏi đó, dựa trên dữ liệu về tần suất ốm đau, chi phí điều trị, tỷ lệ khách hủy hợp đồng giữa chừng, lãi suất đầu tư, chi phí vận hành.
Chỉ tính phí thôi sao?
Không. Tính phí sản phẩm mới chỉ là một phần. Việc chiếm nhiều thời gian không kém là tính dự phòng: công ty đang giữ hàng chục nghìn hợp đồng, mỗi hợp đồng là một lời hứa trả tiền trong tương lai, vậy hôm nay phải để riêng bao nhiêu tiền để giữ lời hứa đó. Con số dự phòng ảnh hưởng thẳng đến báo cáo tài chính, đến lợi nhuận công ty công bố, nên được kiểm toán và cơ quan quản lý soi rất kỹ.
Ngoài ra còn có phân tích kinh nghiệm (so số bồi thường thực tế với giả định ban đầu), đánh giá khả năng thanh toán, tư vấn chương trình tái bảo hiểm, và ngày càng nhiều việc liên quan đến chuẩn mực kế toán quốc tế cho hợp đồng bảo hiểm (IFRS 17) mà các công ty lớn đang chuyển đổi.
Một ngày của họ trông thế nào?
Theo những gì mình thấy ở bàn bên cạnh, một ngày điển hình là mở mô hình trên Excel hoặc phần mềm chuyên dụng, chạy lại với dữ liệu tháng mới, đối chiếu kết quả với tháng trước, rồi đi tìm lý do vì sao một con số nhảy bất thường. Có tháng mình bị gọi sang hỏi “sao tháng này bồi thường sức khỏe vùng Đông Nam Bộ tăng thế em?”, và hai bên ngồi lật từng nhóm hồ sơ. Gần kỳ báo cáo quý, năm thì phòng định phí về muộn nhất công ty.
Công cụ quen thuộc là Excel với VBA, ngày càng nhiều R, Python, SQL để xử lý dữ liệu lớn, cùng các phần mềm mô hình hóa chuyên ngành tùy công ty mua bản quyền.
Làm định phí ở mảng nào
Ở Việt Nam, phần lớn vị trí định phí nằm trong công ty bảo hiểm nhân thọ, vì sản phẩm dài hạn đòi hỏi tính toán phức tạp hơn. Phi nhân thọ và sức khỏe cũng cần, cùng với một số công ty tư vấn, kiểm toán có mảng dịch vụ tính toán bảo hiểm. Dưới đây là cách mình hình dung sự khác nhau giữa các mảng.
| Mảng | Bài toán chính | Cảm giác công việc |
|---|---|---|
| Nhân thọ | Dòng tiền hàng chục năm, tỷ lệ tử vong, lãi suất dài hạn, tỷ lệ hủy hợp đồng | Mô hình lớn, thay đổi chậm, nặng về dự phòng và báo cáo |
| Phi nhân thọ | Tần suất và mức độ tổn thất xe, tài sản, thiên tai trong ngắn hạn | Dữ liệu nhiều, giá điều chỉnh thường xuyên, gần thị trường hơn |
| Sức khỏe | Chi phí y tế tăng theo năm, hành vi đi khám, lạm dụng quyền lợi | Làm việc sát với bồi thường và bệnh viện |
| Tư vấn, kiểm toán | Rà soát mô hình, định giá cho nhiều khách hàng doanh nghiệp | Đa dạng dự án, đi lại nhiều, deadline dồn |
Người mới thường bắt đầu ở vị trí trợ lý hoặc chuyên viên phân tích định phí, làm phần dữ liệu và chạy mô hình theo hướng dẫn. Lên dần theo số môn chứng chỉ đã thi đậu và kinh nghiệm.
Nếu bạn đang so sánh định phí với các vị trí trong ngành bảo hiểm như thẩm định hay bồi thường, điểm khác lớn là actuary gần như không tiếp xúc khách hàng cá nhân, và tiến độ nghề gắn chặt với các kỳ thi.
Con đường chứng chỉ
Thi ở đâu?
Actuary là nghề mang tính quốc tế, chứng chỉ do các hội nghề nghiệp cấp. Hai hệ được nhắc đến nhiều nhất ở châu Á là Society of Actuaries (SOA) của Bắc Mỹ và Institute and Faculty of Actuaries (IFoA) của Anh. Mỗi hệ có chuỗi môn thi riêng, từ xác suất, toán tài chính, mô hình rủi ro đến các môn chuyên sâu theo mảng. Thi đủ một nhóm môn thì đạt hạng hội viên liên kết (thường gọi là Associate), thi tiếp thì lên hội viên chính thức (Fellow).
Mình không liệt kê cụ thể số môn hay tên từng môn, vì các hội này thay đổi cấu trúc chương trình khá thường xuyên. Bạn nên vào thẳng trang chính thức của hội mình định theo để xem bản hiện hành.
Mất bao lâu?
Lâu. Phần lớn người theo nghề vừa đi làm vừa thi, học buổi tối và cuối tuần. Đậu đến hạng Associate thường mất nhiều năm, lên Fellow còn lâu hơn nữa. Mình biết có anh trong phòng định phí đã thi hơn bảy năm, có những môn thi lại ba lần. Nhiều công ty có chính sách hỗ trợ học phí, lệ phí thi và cho nghỉ ôn trước kỳ thi, đây là điều bạn nên hỏi ngay khi phỏng vấn.
Học actuary không giống học đại học. Không ai điểm danh, không ai nhắc bài. Chỉ có bạn, cuốn sách và một kỳ thi sáu tháng nữa.
Câu đó mình nghe một chị trưởng phòng định phí nói với nhóm thực tập sinh, và thấy nó tả đúng nhất cái khó của nghề.
Có quy định gì ở Việt Nam?
Theo Luật Kinh doanh bảo hiểm số 08/2022/QH15 (đã được sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 139/2025/QH15 từ 01/01/2026) cùng các nghị định hướng dẫn, doanh nghiệp bảo hiểm phải có chuyên gia tính toán, và người giữ vị trí này phải đáp ứng tiêu chuẩn về chuyên môn, trong đó có yêu cầu là hội viên của một hội tính toán bảo hiểm thuộc Hội các nhà tính toán bảo hiểm quốc tế. Nói cách khác, chứng chỉ quốc tế không chỉ là điểm cộng mà là điều kiện để lên vị trí cao nhất của nghề. Chi tiết tiêu chuẩn cho từng loại doanh nghiệp nằm ở văn bản hướng dẫn, và có thay đổi theo thời gian.
Ai nên thử
Học ngành nào thì vào được? Phổ biến nhất là toán, toán ứng dụng, thống kê, tài chính định lượng, kinh tế lượng. Một số trường đại học trong nước đã có chương trình hoặc học phần về toán bảo hiểm, nhưng không học cũng không sao, vì kỳ thi chứng chỉ mới là thước đo chính. Tiếng Anh đọc tốt là điều kiện cần, sách và đề thi đều bằng tiếng Anh.
Về tính cách, theo mình người hợp với định phí có ba điểm chung. Họ thích tìm nguyên nhân của một con số lạ hơn là chỉ báo cáo nó. Họ chịu được kỷ luật tự học dài hạn. Và họ không ngại giải thích những thứ phức tạp cho người không học toán, vì kết quả tính toán phải được phòng kinh doanh, ban giám đốc hiểu và chấp nhận. Ba điểm đó quan trọng hơn chuyện bạn từng đoạt giải toán hay chưa.
Ai không hợp? Người muốn kết quả nhanh, muốn thu nhập tăng mạnh ngay năm đầu. Thu nhập của actuary thường tăng theo từng nấc chứng chỉ và kinh nghiệm, những năm đầu chưa đậu nhiều môn thì không khác nhiều so với chuyên viên phân tích ở ngành tài chính khác.
Nếu muốn bắt đầu từ bây giờ
Với sinh viên, cách thực tế nhất là chọn một hệ chứng chỉ, tải đề cương môn đầu tiên về xem mình có thích nội dung đó không. Môn đầu của hầu hết các hệ là xác suất hoặc toán tài chính, khá gần với chương trình đại học, nên thử thi một môn khi còn đi học là cách kiểm tra rẻ nhất. Song song, học thêm Excel nâng cao và một ngôn ngữ như R hoặc Python.
Thực tập ở phòng định phí khó xin. Nếu chưa xin được, thực tập ở bộ phận dữ liệu, kiểm soát rủi ro, hoặc bồi thường như chỗ mình cũng là cách hiểu dữ liệu bảo hiểm từ gốc, sau này chuyển sang định phí sẽ có lợi thế.
Cháu mình cuối cùng đăng ký thi thử một môn vào năm hai. Không đậu lần đầu. Lần thứ hai thì đậu, và gọi về khoe với cả nhà mà không ai hiểu đậu cái gì. Mình nghĩ đó là cảm giác quen thuộc của người làm nghề này.